archetyp

jako klucz

Tajemnice zdrady Judasza 8. Projekcje.

Duch

W ostatnią niedzielę 4 czerwca w kościołach chrześcijańskich obchodzono Zielone Świątki. Jest to ludowa nazwa Zesłania Ducha świętego. Apostołowie w 7 tygodni po Wniebowstąpieniu Jezusa zebrali się w tym samym wieczerniku, w którym nieświadomi jeszcze dalszych wydarzeń, ucztowali po raz ostatni ze swoim Mistrzem. W internecie można było spotkać zapytania nieco zawstydzające w nominalnie katolickim kraju: czym jest to święto i co właściwie obchodzimy? Oraz oczywiście – dlaczego sklepy są zamknięte?

Historia o Judaszu odzywa się archetypowym echem zdrady, oszustwa, donosicielstwa lecz porusza także zjawiska głębsze – jak psychologiczne zaprzeczenie, wyparcie wspomnień i racjonalizowanie. W pewnym sensie jej psychologiczną i procesową (proces grupowy) kontynuacją jest Zesłanie Ducha świętego na apostołów i Maryję. Według dziejów Apostolskich uczniowie Jezusa byli zagubieni i zdezorientowani po kaźni mistrza, osamotnieni nie potrafili działać ani zjednoczyć się wokół wspólnej idei. Obezwładniła ich rozpacz, zdezorientował smutek. Spodziewali się rychłego powrotu mesjasza, w ciągu kliku najbliższych dni, tygodni – jednak nic takiego się nie zdarzyło. Mijały dni. Zdrajca Judasz powiesił się. Strażnicy sanhedrynu nie ustawali w śledzeniu poczynań uczniów „samozwańczego” króla Joshuego. Niebezpieczeństwo utraty życia zawisło również nad nimi. Sprzeniewierzenie się wierze – to dla ortodoksyjnych Żydów jedna z najgorszych zbrodni. Odczuwali zarówno poczucie winy jak i stan krzywdy – opuszczeni i opuszczający, pozbawieni swego przywódcy, który zginął opuszczony również przez nich. Nic zatem dziwnego, że lęk przed tym, co spotkało mistrza okazał się czynnikiem dezintegrującym zbiorowość uczniów Jezusa. Została garstka a tłumy, które podążały za Mistrzem, już dawno się rozpierzchły.

Wieża Babel

Według tradycji grupę scaliła matka Jezusa – Maria, zaś domknięciem procesu inicjacji było zesłanie Ducha świętego pod postacią płomieni, które zawisły nad głowami uczniów – ostateczne namaszczenie apostołów na misjonarzy nowej wiary, nowego przymierza z Bogiem. Było to domknięcie procesu, który zakończył się śmiercią Jezusa na krzyżu i jednocześnie otwarcie nowego – misyjnej działalności apostołów. Symbolicznym wymiarem tejże misyjności były płomienie – zapowiedź mądrości ale i męczeństwa za wiarę oraz dar charyzmatyczny – mówienie językami. Apostołowie posiedli tę umiejętność magicznie, w jednej chwili. Stanowi ona również domknięcie procesu podzielenia ludzkości, kiedy to przed wiekami, w mitycznej przestrzeni praojców, z woli Boga runęła wieża Babel. Budowla ta, będąca dowodem na ludzką inteligencję i niezależność, samym swoim istnieniem sprzeciwiała się bożemu jedynowładztwu. Bóg zniszczył ów genialny przybytek by powstrzymać dążenie ludzi do potęgi mogącej zagrozić jego boskości. Ludzie od zawsze dążą do niemożliwego, pragną wchodzić w kompetencje boskie, dążą do uzyskania odpowiedzi dotyczących tajemnicy stworzenia, a co gorsza samego Stwórcy. Jak powie wieki póżniej Albert Einstein – „interesują mnie wyłącznie myśli Boga”.

Zróżnicowanie

Wraz z unicestwieniem cudu architektury jakim była wieża „sięgająca nieba” ludzie zaczęli różnić się językami a z czasem nawykami i kulturą, co wprowadziło niezrozumienie, podziałały, waśnie i w efekcie zróżnicowało ludzi na klany i plemiona rywalizujące ze sobą. Wojna i konflikt staną się odtąd niezbywalną częścią ludzkiego doświadczenia – według biblii międzyludzki antagonizm ma starotestamentowemu bogu gwarantować posłuszeństwo. Ten podział i rozdźwięk między plemionami okazał się miły bogu, który nie mógł tolerować ludzkiego dążenia do jedności. Odtąd  w patryirachalnycm świecie archetyp zakłóconej jedności i jego archetypowy cień w postaci konfliktu – pozwala władcy na posłuch i trzymanie społeczności w ryzach. Jest wciąż obecny i urzeczywistniany przez kolejnych władców. Niemal każda wieża Babel rodząca się z ludzkiej jedności, pomysłowości i pracowitości musi zostać zburzona. Na jej gruzach powstaje społeczność podzielona, którą łatwej można kontrolować i zarządzać poprzez podziały, antagonizmy i lęk.

Apokryf

Sytuacja odmienia się właśnie w niedzielę Zesłania Ducha świętego kiedy to misjonarzami nowej jedności mają zostać apostołowie, jednocząc najpierw Żydów a potem, już za czasów Pawła z Tarsu, również inne ludy – wokół nowej idei, nowego boga – Jezusa. Apostołom jako reformatorom – schizmatykom wobec wiary ojców łatwiej było działać w diasporze żydowskiej, gdzie ortodoksyjne stronnictwa religijne nie były tak silne jak w Jerozolimie i Judei. Dopiero w trzysta lat później za sprawą Konstantyna Wielkiego trend się na dobre odwróci i trzonem nowej wiary zostaną mieszkańcy cesarstwa – Rzymianie, Grecy, Macedończycy, Germanie nie zaś Żydzi w diasporze, do których adresowane były pierwsze reformatorskie działania apostołów. Chrześcijaństwo za sprawą cesarza zyska wymiar państwowy a historia Jezusa od nowa napisaną opowieść, z której wiele wątków wykluczono aby była spójna z pewnym odgórnym, politycznym pomysłem. Dzieła wykluczone, opisujące inne losy i wydarzenia od rozpowszechnianej po soborze nicejskim  historii Jezusa, z czasem zostaną nazwane apokryfami, czyli przylgnie do nich etykieta mitu. Odtąd historia Jezusa podzielona zostanie, jak niemal wszystko w losach ludzkości, na treść oficjalną i jej apokryficzny cień. Ów cień, choć mało znany, przemyca do nieświadomości zbiorowej takie wątki archetypowe jak choćby małżeństwo Jezusa z Maria Magdaleną, jej kluczową rolę w tworzącej się społeczności pierwszych chrześcijan, rolę brata Jezusa Jakuba jako ważnego przywódcy, konflikty apostołów Piotra i Pawła oraz inne jeszcze wątki, które niekiedy przetrwały w nawykach rytualnych i obyczaju.

Podzielenie

Archetyp podzielenia i zmiany klienta docelowego (nie Żydzi lecz poganie stali się odbiorcami nowej religii i w końcu masowymi wyznawcami)  – jakbyśmy powiedzieli dziś językiem współczesnego marketingu, również przesyca nasze zbiorowe myślenie podobniej jak archetypy zdrady. Choć dzisiejsi katolicy częstokroć nie zastanawiają się nad znaczeniem zesłania Ducha świętego – archetyp jedności i jego cień w postaci rozdzielenia i konfliktu – codziennie ich dotyczy. Pojawia się w hasłach i symbolach takich jak np. „Polska dla Polaków”, pojawia się w niechęci i lęku przed obcymi, imigrantami, zagrożeniem z zewnątrz, w zbiorowy micie Polski mesjanistycznej, w nieustannym przeżywaniu Polaków i polskości jako ofiary, rozpamiętywaniu dawnych krzywdy i sąsiedzkich win, oraz auto idealizacji – Polacy  nigdy nikogo nie krzywdzili, jesteśmy narodem pokojowym i z gruntu dobrym, co najwyżej broniącym się przed cudzą agresją, wszelkie stwierdzenia o rzekomej polskiej agresji, okrucieństwie i pasywności – są pomówieniami wrogów, są z natury antypolskie. Echem w archetypowym cieniu odzywa się cykl metaforycznych zdarzeń opisany w ewangeliach.

Archetypy i codzienność

Jest Mistrz i jego uczniowie; reforma, która opiera się na odrzuceniu złudzeń bogactwa i pozornego dostatku, idea skromności i uczciwości; zdrada i okrutna, niewinna kaźń w imię politycznych racji, choć Jezus – reformator o polityce przecież nie mówi, to jednak jest zagrożeniem zarówno religijnym jak i politycznym. Jest samobójcza śmierć zdrajcy; osamotnienie uczniów; poczucie klęski, zesłanie Ducha świętego – inicjacja uczniów do misji apostolskiej, do działania w imię mistrza, który nie wraca na ziemię, choć obiecuje rychłe Królestwo Niebieskie; trzeba zatem działać samodzielnie; poczucie winy miesza się z poczuciem krzywdy, wina z obowiązkiem; porzucenia z byciem porzucanym.

Każdy z elementów tej historii odgrywany i przeżywany jest do dziś i nadaje znaczenie naszym codziennym konfliktom oraz sposobowi ich rozumienia i rozwiązywania. Mistrz, uczeń, zdrada, oszustwo, niewinna ofiara, lęk przed obcymi, grupa i bezradność grupy, scalanie grupy, rola matki, brak ojca, śmierć ojca, syndrom opuszczenia, inicjacja, osamotnienie, innowatorzy kontra większość, wykluczenie z grona swoich, emigracja, ucieczka, lęk o życie kontra własne wartości, oportunizm, konformizm, wiara w ducha wbrew realiom rzeczywistości, wyśmianie, wyszydzenie, pustka, nadzieja, misja…

cdn.

Tajemnice zdrady Judasza 8. Projekcje.
3.5 (70%) 2 votes

Udostępnij:
Maciej Bennewicz

Maciej Bennewicz

Dyrektor Instytutu Kognitywistyki, wykładowca mentoringu i coachingu, pisarz, socjolog, coach, terapeuta, superwizor.